“Oksidantalizm” (ya da İngilizcesiyle Occidentalism), Batı’ya dair algıların, imgelerin ve kavramsallaştırmaların doğu toplumları ya da Batı dışı toplumlar tarafından nasıl üretildiğini ve temsil edildiğini inceleyen bir düşünce biçimidir. Oryantalizmin (Doğu’nun Batı tarafından egzotikleştirilmesi ve tanımlanması) karşıtı gibi görülse de, bu ikisi birbirini tamamlayan ve çoğu zaman iç içe geçen kavramlardır.
Oksidentalizmin kökenleri, Hasan Hanefi gibi düşünürlerin çalışmalarıyla şekillenmiş olup, Batı’nın Doğu üzerindeki etkisini sorgulayan bir disiplin olarak ortaya çıkmıştır. Bazı akademisyenler, oksidentalizmi Batı’nın sömürgecilik ve modernleşme süreçlerine karşı bir entelektüel tepki olarak değerlendirir.
Oksidantalizm Nedir?
- Kavramsal Temel: Edward Said’in Oryantalizm adlı eserinde Batı’nın Doğu’yu nasıl tanımladığı analiz edilirken, oksidantalizm ise Doğu’nun Batı’yı nasıl tanımladığına odaklanır.
- Karşı-İmge Üretimi: Oksidantalist söylemler genellikle Batı’yı yozlaşmış, seküler, materyalist, sömürgeci ya da ahlaki değerlerini kaybetmiş bir yapı olarak sunar. Bu tür temsiller, kimi zaman direnişin ideolojik aracı olarak da işlev görür.
- Eleştirel Bir Perspektif: Oksidantalizm kavramı, Batı dışı toplumların kendi kimliklerini kurarken Batı’ya karşı nasıl konumlandıklarını gösterir. Bu bazen savunma mekanizması, bazen de alternatif bir medeniyet iddiasının parçası olarak şekillenir.
Başlıca Metinler ve Düşünürler:
- Ian Buruma & Avishai Margalit – Occidentalism: The West in the Eyes of Its Enemies adlı eserlerinde, Batı düşmanlığının entelektüel kökenlerini incelerler.
- Edward Said – O her ne kadar doğrudan oksidantalizm üzerine yazmamış olsa da, oryantalizmi eleştirirken aynı zamanda doğrudan ya da dolaylı olarak oksidantalist düşünceyi de gündeme getirir.
Oksidantalizmin Göründüğü Alanlar:
- Edebiyat: Doğu edebiyatlarında Batı’nın temsili (örneğin Tanzimat dönemi Türk edebiyatında Avrupa imgeleri).
- Siyaset: Anti-emperyalist söylemler, Batı karşıtı ideolojiler.
- Sinema ve Sanat: Hollywood’a alternatif sinema hareketleri, Batı’nın kültürel hegemonyasına karşı üretilen temsiller.
Kavramın Öne Çıkan Temsilcileri:
- Hasan Hanafi: Oksidantalizmi bir tür “tersine oryantalizm” olarak geliştirir. Batı’yı eleştirmekle kalmaz, Doğu’nun kendi kültürel mirasını yeniden değerlendirmesi gerektiğini savunur.
- Buruma ve Margalit: Occidentalism: The West in the Eyes of Its Enemies adlı kitaplarında, oksidantalizmi Batı karşıtı ideolojilerin düşünsel temelinde araştırırlar.
Oksidantalizmin Türk Düşüncesindeki Yansımaları:
- Tanzimat’tan bu yana süregelen “Batılılaşma” tartışmaları,
- Namık Kemal, Ziya Paşa, Mehmet Akif gibi isimlerin yazılarında Batı’ya yönelik ikircikli yaklaşımlar,
- Cumhuriyet sonrası modernleşme projelerinin toplumda yarattığı ikilikler,
- Ahmet Hamdi Tanpınar’ın eserlerindeki Doğu-Batı çatışması,
- Cemil Meriç’in Batı’ya yönelik eleştirileri bu bağlamda değerlendirilebilir.
KAYNAKÇA
- Buruma, I., & Margalit, A. (2007). Oksidantalizm: Batı’nın düşmanlarının gözünde Batı (B. Yıldırım, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 2004 yılında yayımlandı)
- Direk, Z. (Ed.). (2012). Modern düşüncenin doğusu ve batısı: Oryantalizm ve oksidantalizm üzerine yazılar. Doğu-Batı Yayınları.
- Doğramacı, E. (2013). Oksidantalizm üzerine kuramsal bir değerlendirme. Sakarya Üniversitesi Fen-Edebiyat Dergisi, 15(1), 45–56.
- Koray, M. (2005). Batılılaşma ve kimlik: Türk modernleşmesinin toplumsal boyutları. İletişim Yayınları.
- Özdemir, A. M. (2021). Doğu Batı arasında Türk edebiyatı. Kopernik Kitap.
- Said, E. W. (2001). Oryantalizm (B. Ülner, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1978 yılında yayımlandı)
- Yıldız, F. (2014). Oksidantalizm: Doğu’nun Batı’yı temsili. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(33), 719–726.