Mihail Mihayloviç Bahtin (1895–1975), 20. yüzyılın en önemli edebiyat kuramcılarından, düşünürlerinden biridir. Özellikle roman teorisi, dil felsefesi ve kültürel kuram alanında geliştirdiği kavramlarla çağdaş edebiyat kuramına büyük katkılar yapmıştır.
Kısaca Hayatı
- 1895’te Rusya’da doğdu.
- Petersburg ve Moskova’da felsefe, sanat tarihi ve klasik filoloji eğitimi aldı.
- Sovyetler Birliği’nin baskıcı ortamında uzun süre eserlerini yayımlatamadı, hatta kimi çalışmaları öğrencilerinin ve dostlarının notları sayesinde günümüze ulaştı.
- Özellikle Dostoyevski ve Rabelais üzerine çalışmaları ile tanındı.
- 1975’te Moskova’da öldü.
TEMEL KAVRAMLARI
1. Çok Seslilik (Polyphony)
Bahtin’e göre roman, tek bir yazarın mutlak otoritesiyle şekillenen bir yapı değil; farklı toplumsal, kültürel, ideolojik seslerin bir arada bulunduğu “çok sesli” bir söylem alanıdır. Bu kavramı özellikle Dostoyevski üzerine çalışırken geliştirmiştir. Dostoyevski Poetikasının Sorunları adlı eserinde, karakterlerin kendi bağımsız bilinçleri ve ideolojik dünyaları olduğunu, yazarın bunları mutlak bir yorumla bastırmadığını söyler. Böylece romanda tek bir otoriter ses değil, farklı seslerin çatışması ve diyaloğu ortaya çıkar.
2. Diyalog ya da Diyaloji
Dil ve edebiyat, monolojik değil diyalojiktir. Yani her söz, daha önce söylenenlere cevap, daha sonra söyleneceklere hazırlıktır. Metinler arası ilişkiler, kültürler arası etkileşimler bu “diyalojik” bakış açısıyla açıklanır.
3. Karnavalesk (Carnivalesque)
Bahtin, Orta Çağ halk kültürü ve Rabelais üzerine yaptığı incelemelerde, “karnaval” kavramını edebî bir metafor olarak kullanır. Karnaval, hiyerarşilerin altüst olduğu, yüksek–alçak, ciddi–gülünç ayrımlarının kalktığı, toplumsal maskelerin düşürüldüğü bir geçici özgürlük alanıdır. Bu kavram, edebiyatın ve dilin alt sınıfların sesiyle nasıl zenginleştiğini açıklamakta kullanılır.
4. Heteroglossia (Çokdillilik)
Bahtin, dilin homojen olmadığını, farklı toplumsal grupların, mesleklerin, ideolojilerin kendi söz dağarcıkları ve tonları olduğunu vurgular. Roman, bu farklı “dil türleri”ni bir araya getiren ve çatışmaya sokan bir sanat formudur.
5. Zaman–Mekân Kavramı (Kronotop)
“Kronotop” (zaman-mekân) kavramı, anlatıda zamanın ve mekânın birbirine nasıl bağlı olduğunu açıklar. Örneğin “yol” kronotopu, hem fiziksel hareketi hem de karakterin ruhsal dönüşümünü aynı anda yansıtır. Roman türlerinin ayrışmasında bu kronotoplar belirleyici rol oynar.
Başlıca Eserleri
- Rabelais ve Dünyası
- Dostoyevski Poetikasının Sorunları
- Karnaval ve Halk Kültürü Üzerine Denemeler (çeşitli başlıklarla derlenir)
- Romanın Estetiği ve Kuramı
- “Söylem Türleri Üzerine” (makale)
Bahtin’in fikirleri, yalnızca edebiyat teorisini değil; sosyoloji, dilbilim, kültürel çalışmalar ve hatta siyaset bilimi gibi alanları da derinden etkilemiştir.
- Bahtin’in Türkçeye Çevrilmiş Eserleri
- Bahtin, M. M. (2001). Dostoyevski poetikasının sorunları (C. Soydemir, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Bahtin, M. M. (2005). Rabelais ve dünyası (Ç. Soydemir, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Bahtin, M. M. (2004). Romanın estetiği (C. Soydemir, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Bahtin, M. M. (2001). Karnavaldan romana: Edebiyat teorisinden seçme yazılar (S. Şener, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Bahtin, M. M. (2014). Söylem türleri (M. Aydın, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Bahtin Üzerine Türkçe Kaynaklar
- Moran, B. (2010). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İstanbul: İletişim Yayınları.
- Parla, J. (2008). Don Kişot’tan bugüne roman. İstanbul: İletişim Yayınları.
- Eagleton, T. (2011). Edebiyat kuramı: Giriş (M. Küçük, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Morson, G. S., & Emerson, C. (2000). Mihail Bahtin: Yaratıcı diyalog (A. Sönmezay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Çetişli, İ. (2004). Edebiyat teorileri ve eleştiri. Ankara: Akçağ Yayınları.