Altruist (Özgeci) Kavramı
Altruist, Türkçede özgeci ya da başkalarını düşünen kişi anlamında kullanılır ve Latince alter (“başkası”) kökünden türemiştir. Temelinde, bireyin kendi çıkarlarından önce başkalarının iyilik ve mutluluğunu gözetmesi yatar.
Altruist kişi:
- Başkalarının refahını kendi çıkarından üstün tutar.
- Yardım ederken karşılık beklemez.
- Davranışlarının temelinde empati, merhamet, vicdan ve karşılıksız iyilik bulunur.
Felsefi Anlamı ve Tarihsel Arka Plan
Altruizm, egoizmin karşıtıdır. Kavramı sistemli biçimde kullanan ilk filozof Auguste Comte’tur. Comte’a göre en yüce ahlaki görev:
“Başkaları için yaşamak”tır (vivre pour autrui).
Ahlak felsefesi bağlamında karşıtlık şöyle özetlenebilir:
- Egoizm: “Kendi çıkarım önceliklidir.”
- Altruizm: “Başkalarının çıkarı önceliklidir.”
Felsefe tarihinde sıkça tartışılan soru şudur:
“Gerçek bir altruizm mümkün müdür, yoksa her özgeci davranışta bile örtük bir çıkar mı vardır?”
Bu soruya verilen yanıtlar çeşitlidir:
- Nietzsche ve Ayn Rand, altruizmi “zayıflık” veya “bireyin kendine ihanet etmesi” olarak eleştirirler.
- Levinas, insanın etik varoluşunun özünde “başkasına yönelim” olduğunu savunur.
- Camus, insanın başkalarına karşı dayanışma içinde varlık bulduğunu belirtir.
- Kant, başkalarına yardım etmeyi aklın buyurduğu bir ahlaki ödev olarak temellendirir.
Psikolojik Boyut
Psikolojide altruistik davranış, hiçbir karşılık beklemeden sergilenen yardım davranışıdır. Bu davranış biçimi özellikle:
- Empati düzeyi yüksek,
- Sosyal sorumluluk bilinci gelişmiş
bireylerde daha güçlü bir eğilim olarak görülür.
Örnek altruistik davranışlar:
- Kan bağışında bulunmak
- Birini tehlikeden kurtarmak
- Gönüllü yardım faaliyetlerine katılmak
- Risk veya bedel içeren iyiliklerde bulunmak
Edebiyatta Altruist Karakter Tipi
Edebiyatta altruist karakterler genellikle:
- Kendi mutluluğunu başkalarının iyiliği için feda eden,
- Vicdan ve merhamet duygusunu önceleyen,
- Çoğu zaman trajik, yüce veya idealist yönleri baskın olan
kişiler olarak karşımıza çıkar.
Önemli örnekler:
- Prens Mışkin — Dostoyevski, Budala
- Jean Valjean — Victor Hugo, Sefiller
- Pierre Bezuhov — Tolstoy, Savaş ve Barış
Altruizm, hem felsefi hem psikolojik hem de edebi açıdan insan varoluşunun temel sorunsallarından birine işaret eder: “Ben” ile “öteki” arasındaki etik ilişki.
Bir yandan bireyin kendi çıkarlarını koruma eğilimi, diğer yandan başkalarının iyiliği için özveride bulunma kapasitesi, insan doğasının iki karşıt ancak birbirini tamamlayan yönünü oluşturur.
Gerçek altruizmin mümkün olup olmadığı tartışması sürse de, insanlık tarihi ve edebi metinler, özgeci tavrın toplumları ayakta tutan etik bir tutkal niteliği taşıdığını gösterir. Altruist birey, yalnızca başkalarına yardım eden kişi değil; aynı zamanda empatiyi, merhameti ve insan olmanın anlamını yeniden kuran öznel bir bilinçtir.
Sonuç olarak, altruizm yalnızca ahlaki bir davranış biçimi değil, bireyin kendini ve toplumu dönüştüren etik bir varoluş tarzı olarak değerlendirilebilir.
KAYNAKÇA
- Aydın, M. (2014). Etik: Ahlak felsefesi. Pegem Akademi.
- Bolat, B. (2013). Özgücülük ve bencillik bağlamında etik teoriler. Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 16, 89–106.
- Cevizci, A. (2017). Etik. Say Yayınları.
- Doğan, S. (2018). Altruizm ve psikolojik temelleri: Empati, yardım davranışı ve dayanışma. Türk Psikoloji Yazıları, 21(42), 45–62.
- Erkilet, A. (2012). Özgücülük tartışmaları ve modern ahlak kuramları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 52(2), 231–250.
- Karacoşkun, M. (2015). Psikolojide yardım davranışı, empati ve özgecilik. Psikoloji Çalışmaları Dergisi, 35(1), 73–96.
- Koç, E. (2010). Altruizm ve sosyal sorumluluk eğilimi üzerine kuramsal bir yaklaşım. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 8(2), 155–169.