“Anakroni” kelimesi, kökeni Yunanca ana- (“geri, karşı”) ve chronos (“zaman”) sözcüklerine dayanır ve zaman uyumsuzluğu anlamına gelir.
Edebiyat, tarih ve sanat bağlamlarında şu şekilde açıklanır:
- Tanım: Olayların, kişilerin, nesnelerin veya fikirlerin, ait oldukları gerçek tarihsel dönemden farklı bir dönemde gösterilmesi.
- Örnek: 16. yüzyılda geçen bir romanda karakterin cep telefonu kullanması.
- Türleri:
- Kasıtlı anakroni: Sanatsal ya da hiciv amacıyla bilerek yapılır (ör. postmodern edebiyatta zaman katmanlarının karışması).
- Kasıtsız anakroni: Bilgi eksikliği veya dikkatsizlik sonucu ortaya çıkar (ör. bir tarihi filmde yanlış dönem kıyafeti kullanılması).
📚 Edebiyatta anakroni
Özellikle postmodern romanlarda veya tiyatro eserlerinde zamanın çizgisel akışını kırmak, tarihsel katmanlar arasında geçiş yapmak ve okurda “zamanın bulanıklaştığı” hissini yaratmak için sıkça başvurulur. Bu bağlamda, anakroni sadece “hata” değil, bilinçli bir anlatım tekniği de olabilir.
1. Edebiyatta Anakroni Örnekleri
- Shakespeare – Jül Sezar
Roma döneminde geçen oyunda “saat”ten bahsedilir. Oysa mekanik saatler o dönemde henüz yoktu. Bu, kasıtsız anakroni örneğidir. - Ahmet Hamdi Tanpınar – Saatleri Ayarlama Enstitüsü
Roman boyunca farklı dönemlere ait toplumsal ve kültürel ögeler yan yana gelir; Cumhuriyet dönemi ile Osmanlı alışkanlıkları karışır. Bu, bilinçli bir anakronidir. - Nazlı Eray – Ayışığı Sofrası
Tarihsel figürler (ör. Kleopatra, Marilyn Monroe) ve farklı zaman dilimlerinden olaylar aynı düzlemde buluşur. Bu, postmodern anlatımda zaman katmanlarının kırılmasıyla oluşan anakronidir. - Umberto Eco – Gülün Adı
14. yüzyılda geçen romanda modern okurun anlayabileceği bilimsel ve felsefi göndermeler yapılır; tarihsel doğruluğu aşan bu göndermeler bilinçli anakroni sayılır.
2. Anakronizmin Edebi İşlevleri
- Tarihsel Eleştiri
Zaman uyumsuzluğu, farklı dönemleri karşı karşıya getirerek geçmiş ile bugünü eleştirel biçimde kıyaslama olanağı sağlar. - Postmodern Zaman Algısı
Postmodern romanda zaman çizgisel değil, parçalıdır; anakroni bu parçalanmış zamanı yansıtmanın en etkili araçlarındandır. - Mizah ve Hiciv
Bilerek yapılan anakroniler, okurda gülmece veya alay etkisi yaratabilir. - Metinlerarasılık
Farklı dönemlerden kişileri veya olayları bir araya getirerek metinlerarası göndermeler kurar. - Okurun Şaşırtılması
Okur, beklemediği bir zaman karışıklığı ile karşılaşarak eserin yapısına daha fazla dikkat kesilir.
Kaynakça
- Aksoy, N. (2014). Edebî metinlerde zaman ve anakronizm. Ankara: Hece Yayınları
- Çetin, N. (2016). Postmodern romanlarda anakroni: Zamanın kırılması ve yeniden kurgulanması. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 56(1), 145-168.
- Karatay, H. (2011). Anlatıda zaman örgüsü: Geriye dönüş, ileriye sıçrama ve anakroni. Milli Eğitim Dergisi, 192, 68-83.
- Moran, B. (2002). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İstanbul: İletişim Yayınları.
- Özdemir, E. (2010). Eleştirel okuma. Ankara: Bilgi Yayınevi.