GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE ÖNEMLİ FİLOZOFLAR

Aşağıda, Antik Çağ’dan günümüze kadar Batı ve Doğu felsefe tarihinde önemli iz bırakmış filozofların kronolojik bir listesi verilmiştir. Liste, düşünürlerin yaşadığı yüzyıllara göre sıralanmıştır. Her filozofun isminin altında kısa açıklama da yer almaktadır.

I. ANTİK ÇAĞ FİLOZOFLARI

Thales (M.Ö. 624–546)

Okulu: Milet Okulu’nun kurucusu.
Temel Görüşü: Evrenin ana maddesi “su”dur.
Önemi: Mitolojik açıklamalardan rasyonel açıklamalara geçişi başlatmıştır.
Etki: Doğa felsefesinin temelini atmıştır.

Herakleitos (M.Ö. 535–475)

Ünlü Sözü: “Panta Rhei” – Her şey akar.
Temel Görüşü: Evren sürekli değişim içindedir; karşıtlıkların birliği evrensel düzeni oluşturur.
Etki: Diyalektik düşüncenin öncüsüdür.

Parmenides (M.Ö. 515–445)

Temel Görüşü: Değişim bir yanılsamadır, gerçeklik tektir ve değişmez.
Etki: Ontolojinin temellerini atmıştır. Herakleitos’un zıddıdır.

Sokrates (M.Ö. 469–399)

Yöntemi: Sokratik yöntem (soru-cevapla irdeleme).
Önemi: Ahlak felsefesinin kurucusu kabul edilir.
Ölümü: “Gençleri yoldan çıkarmak” suçlamasıyla idam edilmiştir.

Platon (M.Ö. 427–347)

Eserleri: Devlet, Şölen, Phaidon.
Temel Görüşü: Gerçek bilgi duyularla değil, akıl yoluyla ulaşılabilen idealar dünyasındadır.
Etki: Batı metafiziğinin kurucu figürüdür.

Aristoteles (M.Ö. 384–322)

Eserleri: Metafizik, Politika, Nikomakhos’a Etik.
Temel Görüşü: Gerçeklik, form ve madde birlikteliğidir.
Etki: Bilimsel düşüncenin ve mantığın sistematikleştiricisidir.

II. ORTA ÇAĞ FİLOZOFLARI

Augustinus (354–430)

Eserleri: İtiraflar, Tanrı Devleti.
Görüşü: Akıl, inancı destekler. İnsanın kurtuluşu Tanrı ile mümkündür.
Etki: Hristiyan felsefesinin temellerini atmıştır.

İbn Sina (980–1037)

Eserleri: Şifa, İşaretler ve Tembihler.
Görüşü: Varlık-zorunlu varlık ayrımı, akılla Tanrı’ya ulaşma.
Etki: Doğu ve Batı’da büyük yankı uyandıran metafizik sistem kurmuştur.

İbn Rüşd (1126–1198)

Görüşü: Akıl ile vahiy çelişmez; her ikisi de hakikate ulaştırır.
Etki: Avrupa’da “Averroizm” akımını doğurmuştur.

Thomas Aquinas (1225–1274)

Eserleri: Summa Theologica.
Görüşü: Tanrı’nın varlığı akılla kanıtlanabilir.
Etki: Skolastik düşüncenin doruk noktasıdır.

III. YENİ ÇAĞ FİLOZOFLARI

Machiavelli (1469–1527)

Eseri: Prens.
Görüşü: İktidar, ahlaki değil, pragmatik temelde ele alınmalıdır.
Etki: Siyaset felsefesinde realizmin öncüsüdür.

Descartes (1596–1650)

Eseri: Meditasyonlar.
Sözü: “Cogito, ergo sum” (Düşünüyorum, öyleyse varım).
Etki: Kartezyen felsefe; aklın güvenilirliği üzerine sistem inşa etti.

Hobbes (1588–1679)

Eseri: Leviathan.
Görüşü: Doğa durumu savaş halidir; güçlü bir devlet zorunludur.
Etki: Modern devlet anlayışını etkiledi.

Locke (1632–1704)

Eseri: Hükümet Üzerine İki İnceleme.
Görüşü: Zihin doğuştan boş bir levhadır (tabula rasa).
Etki: Liberalizmin ve insan haklarının kurucularındandır.

Spinoza (1632–1677)

Eseri: Etika.
Görüşü: Tanrı doğayla özdeştir (panteizm).
Etki: Determinizm ve etik anlayışıyla modern felsefeyi etkilemiştir.

Leibniz (1646–1716)

Eseri: Monadoloji.
Görüşü: Evren, bölünemeyen “monad”lardan oluşur.
Etki: Rasyonalist gelenekte önemli bir figürdür.

Hume (1711–1776)

Eseri: İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme.
Görüşü: Nedensellik, alışkanlığa dayanan zihinsel bir varsayımdır.
Etki: Empirizmin uç noktası, Kant’ı etkilemiştir.

Rousseau (1712–1778)

Eseri: Toplum Sözleşmesi.
Görüşü: İnsan doğası gereği iyidir; toplum onu bozar.
Etki: Fransız Devrimi’ne entelektüel temel sağlamıştır.

IV. MODERN DÖNEM FİLOZOFLARI

Kant (1724–1804)

Eserleri: Saf Aklın Eleştirisi, Pratik Aklın Eleştirisi.
Görüşü: Bilgi hem deney hem akılla oluşur. Ahlak “ödev etiği”ne dayanır.
Etki: Modern felsefenin kurucu babası sayılır.

Hegel (1770–1831)

Eseri: Tin’in Fenomenolojisi.
Görüşü: Tarih, aklın kendi kendini gerçekleştirmesidir (diyalektik).
Etki: Marksizm, varoluşçuluk gibi akımları etkilemiştir.

Schopenhauer (1788–1860)

Eseri: İrade ve Tasarım Olarak Dünya.
Görüşü: Dünya kör bir iradenin ürünüdür; insan acı çeker.
Etki: Nietzsche, Freud, Wagner üzerinde etkili olmuştur.

Marx (1818–1883)

Eseri: Kapital.
Görüşü: Tarih, sınıf çatışmalarının ürünüdür.
Etki: Sosyal bilimleri ve siyaseti derinden etkilemiştir.

Nietzsche (1844–1900)

Eseri: Böyle Buyurdu Zerdüşt.
Görüşü: Tanrı öldü, yeni bir insan modeli (üstinsan) gereklidir.
Etki: Nihilizm, postmodernizm ve varoluşçuluk üzerinde etkili olmuştur.

V. ÇAĞDAŞ FİLOZOFLAR

Wittgenstein (1889–1951)

Eserleri: Tractatus, Felsefi Soruşturmalar.
Görüşü: Dilin sınırları, düşüncenin sınırlarıdır.
Etki: Analitik felsefenin iki dönemini de temsil eder.

Heidegger (1889–1976)

Eseri: Varlık ve Zaman.
Görüşü: Varlık unutulmuştur; insan dünyaya fırlatılmıştır.
Etki: Varoluşçuluğun felsefi temelini atmıştır.

Sartre (1905–1980)

Eseri: Varlık ve Hiçlik.
Görüşü: Varoluş özden önce gelir; insan özgürdür ve bu özgürlük bir yüktür.
Etki: Varoluşçuluğun popülerleşmesini sağladı.

Simone de Beauvoir (1908–1986)

Eseri: İkinci Cins.
Görüşü: Kadın, toplumsal bir inşadır.
Etki: Modern feminizmin kurucu metinlerinden biridir.

Foucault (1926–1984)

Eseri: Deliliğin Tarihi, Hapishanenin Doğuşu.
Görüşü: Bilgi, iktidarla iç içedir; özne tarihsel olarak kurulur.
Etki: Post-yapısalcılığın öncülerindendir.

Derrida (1930–2004)

Eseri: Gramatoloji Üzerine.
Görüşü: Anlam ertelenir; metinler yapısökümle yeniden okunmalıdır.
Etki: Postmodern edebiyat kuramı ve felsefede etkilidir.

Slavoj Žižek (1949– )

Görüşü: Lacan ve Hegel’i çağdaş ideoloji eleştirisiyle birleştirir.
Eserleri: İdeolojinin Yüce Nesnesi, Küresel Felaket.
Etki: Popüler kültür ve siyaset kuramı üzerine çok yönlü katkılar sunar.

KAYNAKÇA

Genel Felsefe Tarihi ve Batı Felsefesi İçin:

Copleston, F. (2020). Felsefe Tarihi Cilt I–IX (Çev. Saffet Babür). İstanbul: Alfa Yayınları.
(Orijinal eser: A History of Philosophy, 1946–1975)
Russell, B. (2020). Batı Felsefesi Tarihi (Çev. Muammer Sencer). İstanbul: Say Yayınları.
(Orijinal eser: A History of Western Philosophy, 1945)
Kenny, A. (2014). Batı Felsefesi: Antik Çağdan Günümüze (Çev. Ayşe Tekin). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
(Orijinal: An Illustrated Brief History of Western Philosophy, 2006)
Magee, B. (2006). Felsefenin Öyküsü (Çev. Ahmet Fethi). İstanbul: Alfa Yayınları.
Störig, H. J. (2020). Felsefe Tarihi (Çev. Ahmet Arslan). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.

İslam Felsefesi İçin:

Kılıç, M. (2011). İslam Felsefesi Tarihi. Ankara: Doğu-Batı Yayınları.
Aydın, M. (2013). İslam Düşüncesi Tarihi. İstanbul: İnsan Yayınları.
Fakhry, M. (2004). İslam Felsefesi Tarihi (Çev. Mehmet Dağ). İstanbul: İletişim Yayınları.
(Orijinal eser: A History of Islamic Philosophy)
Nasr, S. H. (2006). İslam’da Bilgi ve Erdem (Çev. H. Çağrıcı). İstanbul: İnsan Yayınları.

Modern ve Çağdaş Felsefe İçin:

MacIntyre, A. (2007). Modernliğin Ahlaki Sorunları (Çev. Süleyman İrvan). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Koyre, A. (2021). Bilimsel Düşüncenin Doğuşu ve Descartes (Çev. Murat Erşen). İstanbul: Metis Yayınları.
De Beauvoir, S. (2010). İkinci Cins (Çev. Işık Ergüden). İstanbul: Sel Yayıncılık.
Nietzsche, F. (2020). Böyle Buyurdu Zerdüşt (Çev. A. Güneş). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
Foucault, M. (2000). Deliliğin Tarihi (Çev. M. Ali Kılıçbay). Ankara: İmge Kitabevi.
Derrida, J. (2022). Yapısöküm Nedir? (Çev. Mehmet Küçük). İstanbul: Encore Yayınları.
Žižek, S. (2012). İdeolojinin Yüce Nesnesi (Çev. Ahmet Ergenç). İstanbul: Metis Yayınları.

Yardımcı Kaynaklar ve El Kitapları:

Arslan, A. (1996). İlkçağ Felsefe Tarihi. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
Cevizci, A. (2022). Felsefe Tarihi. İstanbul: Say Yayınları.
Babür, S. (2007). Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.